व्यावसायिक सुरक्षा व आरोग्य संचालनालय

व्यावसायिक सुरक्षा व आरोग्य संचालनालय हे महाराष्ट्र शासनाच्या कामगार विभागाच्या अधिपत्याखाली कार्यरत असलेले राज्यस्तरीय संचालनालय आहे. कामगारांना सुरक्षित, निरोगी व सन्मानजनक कार्यस्थळ उपलब्ध करून देणे आणि कार्यस्थळांवरील व्यावसायिक सुरक्षा व आरोग्याच्या तरतुदींची प्रभावी अंमलबजावणी करणे हे संचालनालयाचे प्रमुख उद्दिष्ट आहे.
सुरुवातीच्या काळात कारखान्यांमधील कामगारांच्या सुरक्षा, आरोग्य व कल्याणाच्या तरतुदींच्या अंमलबजावणीसाठी मुख्य कारखाने निरीक्षक ही यंत्रणा कार्यरत होती. कारखाने अधिनियम, १९४८ व महाराष्ट्र कारखाने नियम, १९६३ यांच्या अंमलबजावणीसोबतच धोकादायक रसायने, रासायनिक अपघात आणि अतिधोकादायक कारखान्यांच्या नियंत्रणासंबंधी तरतुदींची अंमलबजावणी करण्याची जबाबदारी या यंत्रणेकडे होती.
औद्योगिकीकरणाच्या वाढत्या गरजा लक्षात घेऊन विभागाची भूमिका केवळ निरीक्षण व कायद्याची अंमलबजावणी करण्यापुरती मर्यादित न ठेवता मित्र, मार्गदर्शक व तांत्रिक सल्लागार म्हणून विकसित करण्यात आली. या अनुषंगाने जून १९९१ मध्ये मुख्य कारखाना निरीक्षकालयाचे नामकरण औद्योगिक सुरक्षा व आरोग्य संचालनालय असे करण्यात आले.
पुढे व्यावसायिक सुरक्षा, आरोग्य व कामाच्या परिस्थिती संहिता, २०२० लागू झाल्यानंतर संचालनालयाची नवी ओळख व्यावसायिक सुरक्षा व आरोग्य संचालनालय अशी झाली. नव्या कायदेशीर चौकटीत निरीक्षणासोबत मार्गदर्शन, सुलभीकरण व अनुपालनास प्रोत्साहन यांना महत्त्व देण्यात आले असून, निरीक्षकाची भूमिका “निरीक्षक- नि सुविधाकार” अशी विकसित झाली आहे.
अशाप्रकारे “मुख्य कारखाने निरीक्षक → औद्योगिक सुरक्षा व आरोग्य संचालनालय → व्यावसायिक सुरक्षा व आरोग्य संचालनालय” आणि “निरीक्षक → निरीक्षक- नि सुविधाकार” हा प्रवास केवळ नामबदल नसून, सुरक्षित, निरोगी व सन्मानजनक कार्यस्थळ निर्माण करण्याच्या दिशेने झालेला संस्थात्मक परिवर्तनाचा प्रवास आहे.